Η νέα ευρωπαϊκή μεταρρύθμιση για τα σχέδια και υποδείγματα: ένα σύγχρονο πλαίσιο προστασίας της δημιουργικότητας

Από την 1η Ιουλίου 2026 εφαρμόζεται πλήρως το νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο για τα σχέδια και υποδείγματα, ολοκληρώνοντας τη δεύτερη φάση της μεταρρύθμισης του δικαίου σχεδίων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στόχος του είναι να προσαρμόσει την προστασία της εμφάνισης των προϊόντων στις σύγχρονες εμπορικές και τεχνολογικές συνθήκες, όπου η αξία ενός design δεν βρίσκεται μόνο σε ένα φυσικό αντικείμενο, αλλά συχνά σε ψηφιακά περιβάλλοντα, interfaces, animations, τρισδιάστατα μοντέλα και virtual προϊόντα.

Μία πρώτη, εμφανής αλλαγή αφορά την ορολογία. Οι αναφορές σε «Κοινοτικά Σχέδια και Υποδείγματα» αντικαθίστανται πλέον από τον όρο «Σχέδια και Υποδείγματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης» ή «EUD». Αντίστοιχα, ο βασικός κανονισμός αναφέρεται ως Κανονισμός για τα Σχέδια και Υποδείγματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η αλλαγή δεν μεταβάλλει από μόνη της το περιεχόμενο του δικαιώματος, αλλά σηματοδοτεί ένα πιο σύγχρονο και ενιαίο σύστημα, το οποίο ανταποκρίνεται καλύτερα στην πραγματικότητα της ευρωπαϊκής αγοράς.

Η ουσιαστικότερη εξέλιξη είναι η διεύρυνση της έννοιας του σχεδίου. Η προστασία μπορεί πλέον να καλύπτει όχι μόνο τη στατική εμφάνιση ενός προϊόντος, αλλά και στοιχεία κίνησης, μετάβασης ή άλλης μορφής animation. Παράλληλα, ο όρος «προϊόν» περιλαμβάνει ρητά τόσο φυσικά όσο και μη φυσικά αντικείμενα. Επομένως, μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο καταχώρισης, υπό τις γενικές προϋποθέσεις προστασίας, γραφικά περιβάλλοντα χρήστη, εικονίδια, λογότυπα, επιφανειακά μοτίβα, γραμματοσειρές, ψηφιακά και virtual αντικείμενα, καθώς και συγκεκριμένες χωρικές διαρρυθμίσεις εσωτερικών ή εξωτερικών χώρων. Το ίδιο το πρόγραμμα υπολογιστή, όμως, δεν προστατεύεται ως σχέδιο.

Η αλλαγή αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για επιχειρήσεις τεχνολογίας, fashion-tech brands, δημιουργούς εφαρμογών, videogames και ψηφιακών υπηρεσιών, αλλά και για εταιρείες που επενδύουν στη συνολική οπτική ταυτότητα των προϊόντων τους. Ένα δυναμικό εικονίδιο, μία μετάβαση σε εφαρμογή ή μία τρισδιάστατη ψηφιακή απεικόνιση μπορούν πλέον να ενταχθούν αποτελεσματικότερα σε μία στρατηγική προστασίας design, εφόσον αποτυπώνονται με τον κατάλληλο τρόπο στην αίτηση.

Για τον σκοπό αυτό, το νέο πλαίσιο επιτρέπει πέρα από τις στατικές εικόνες και νέες μορφές αναπαράστασης. Ένα σχέδιο μπορεί να υποβληθεί με δυναμική τρισδιάστατη αναπαράσταση, όπως μέσω αρχείων STL ή OBJ, ή με κινούμενη αναπαράσταση μέσω βίντεο, όταν η κίνηση αποτελεί μέρος του αντικειμένου της προστασίας. Οι στατικές αναπαραστάσεις μπορούν να περιλαμβάνουν έως δέκα όψεις, ενώ ένα video μπορεί να αποδώσει με μεγαλύτερη ακρίβεια τη μετάβαση ή την κίνηση των χαρακτηριστικών ενός σχεδίου.

Η ορθή επιλογή της αναπαράστασης είναι καθοριστική, επειδή η προστασία εκτείνεται μόνο στα χαρακτηριστικά εμφάνισης που είναι ορατά στην αίτηση καταχώρισης. Η λεκτική περιγραφή ή μία γενική δήλωση δεν μπορεί να διευρύνει το περιεχόμενο της προστασίας πέρα από όσα αποτυπώνονται στην εικόνα, στο 3D αρχείο ή στο βίντεο. Όταν, για παράδειγμα, στην αναπαράσταση εμφανίζονται στοιχεία για τα οποία δεν ζητείται προστασία, αυτά πρέπει να διακρίνονται οπτικά με σαφή τρόπο, όπως με διακεκομμένες γραμμές, θόλωση, σκίαση ή όρια. Οι οπτικές αυτές αποποιήσεις πρέπει να χρησιμοποιούνται με συνέπεια, ώστε να καθίσταται σαφές ποια χαρακτηριστικά αποτελούν το προστατευόμενο design.

Η μεταρρύθμιση δεν σημαίνει ότι η ποιότητα ή το φόντο της αναπαράστασης παύουν να έχουν σημασία. Το σχέδιο πρέπει να εμφανίζεται με τρόπο επαρκώς σαφή, ώστε να μπορεί να προσδιοριστεί ακριβώς το αντικείμενο της προστασίας. Αν το φόντο περιλαμβάνει άσχετα αντικείμενα, αξεσουάρ ή διακοσμητικά στοιχεία, τα οποία δεν αποτελούν μέρος του σχεδίου, αυτά πρέπει να αποποιούνται οπτικά. Διαφορετικά, το EUIPO μπορεί να ζητήσει διόρθωση ή απόσυρση της συγκεκριμένης όψης και, αν η έλλειψη δεν θεραπευθεί, να απορρίψει την αίτηση.

Σημαντική είναι επίσης η πλήρης ηλεκτρονικοποίηση των διαδικασιών. Οι άμεσες αιτήσεις για καταχώριση σχεδίου ή υποδείγματος της Ευρωπαϊκής Ένωσης υποβάλλονται πλέον απευθείας και ηλεκτρονικά στο EUIPO, μέσω του User Area. Η κατάθεση μέσω εθνικών γραφείων διανοητικής ιδιοκτησίας δεν γίνεται πλέον δεκτή για νέες αιτήσεις. Η διεθνής καταχώριση μέσω WIPO, με ορισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης, εξακολουθεί να αποτελεί διαφορετική διαθέσιμη οδό.

Η ημερομηνία κατάθεσης αποκτά ακόμη μεγαλύτερη πρακτική βαρύτητα. Για να διατηρηθεί ως ημερομηνία κατάθεσης η ημερομηνία παραλαβής της αίτησης, απαιτείται η υποβολή επαρκών στοιχείων ταυτοποίησης του αιτούντος, σαφούς αναπαράστασης του σχεδίου και η καταβολή του τέλους αίτησης εντός ενός μήνα. Εάν η πληρωμή γίνει αργότερα, αλλά εντός της προθεσμίας θεραπείας που τάσσει το EUIPO, η ημερομηνία κατάθεσης μετατίθεται στην ημερομηνία πληρωμής. Το σημείο αυτό μπορεί να αποδειχθεί κρίσιμο για την προτεραιότητα και τη νεότητα του σχεδίου.

Η διαδικασία καθίσταται παράλληλα πιο ευέλικτη για επιχειρήσεις με εκτεταμένο portfolio. Η απαίτηση ενότητας κλάσης στις πολλαπλές αιτήσεις έχει καταργηθεί. Έτσι, μπορούν να περιληφθούν στην ίδια αίτηση σχέδια διαφορετικών κλάσεων έως το ανώτατο όριο των 50 σχεδίων. Η δυνατότητα αυτή είναι πρακτικά χρήσιμη όταν μία επιχείρηση επιθυμεί να προστατεύσει συνδυαστικά προϊόντα, συσκευασίες, ψηφιακά στοιχεία και διαφορετικές εφαρμογές μιας ενιαίας αισθητικής ταυτότητας.

Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται και στην αναβολή δημοσίευσης. Η καταβολή του τέλους αναβολής κατά την υποβολή της αίτησης είναι αναγκαία, καθώς η μη πληρωμή του συνεπάγεται την απόρριψη της αίτησης. Επιπλέον, η αποτροπή της αυτόματης δημοσίευσης ενός σχεδίου μετά την παρέλευση της μέγιστης περιόδου αναβολής των 30 μηνών προϋποθέτει ρητή παραίτηση από αυτό. Το σχετικό αίτημα πρέπει να υποβληθεί τουλάχιστον τρεις μήνες πριν από τη λήξη της περιόδου αναβολής.

Η μεταρρύθμιση ενισχύει επίσης την προστασία απέναντι σε σύγχρονες μορφές παραποίησης. Τα αποκλειστικά δικαιώματα του δικαιούχου καλύπτουν πλέον ρητά πράξεις που συνδέονται με την τρισδιάστατη εκτύπωση, όπως η δημιουργία, η λήψη, η αντιγραφή ή η διάθεση ψηφιακών αρχείων που αναπαράγουν προστατευμένο σχέδιο με σκοπό την παραγωγή μη εξουσιοδοτημένων προϊόντων. Επιπλέον, παρέχονται ισχυρότερα μέσα αντιμετώπισης προϊόντων που διέρχονται από την Ευρωπαϊκή Ένωση χωρίς να έχουν τεθεί σε ελεύθερη κυκλοφορία, όταν υπάρχουν ενδείξεις παραποίησης.

Ταυτόχρονα, το νέο πλαίσιο καθορίζει πιο καθαρά και τα όρια της προστασίας. Η λεγόμενη ρήτρα επισκευής προβλέπει ότι ορισμένα ανταλλακτικά σύνθετων προϊόντων δεν καλύπτονται από την προστασία σχεδίου όταν χρησιμοποιούνται αποκλειστικά για την αποκατάσταση της αρχικής εμφάνισης του προϊόντος. Παράλληλα, αναγνωρίζονται ρητά περιορισμοί για πράξεις σχολιασμού, κριτικής ή παρωδίας, υπό τις προϋποθέσεις που ορίζει ο κανονισμός.

Τέλος, οι δικαιούχοι καταχωρισμένων σχεδίων της Ευρωπαϊκής Ένωσης μπορούν να χρησιμοποιούν το νέο σύμβολο Ⓓ, δηλαδή το γράμμα D μέσα σε κύκλο, επάνω στο προϊόν ή στο σχετικό εμπορικό υλικό. Το σύμβολο μπορεί να συνοδεύεται από τον αριθμό καταχώρισης ή από σύνδεσμο προς το μητρώο. Δεν είναι υποχρεωτικό και δεν υποκαθιστά την καταχώριση, αλλά λειτουργεί ως χρήσιμη ένδειξη προς την αγορά ότι η εμφάνιση του προϊόντος προστατεύεται.

Η νέα νομοθεσία δημιουργεί, επομένως, ένα πιο ευέλικτο και κατάλληλο πλαίσιο για επιχειρήσεις και δημιουργούς που δραστηριοποιούνται σε φυσικά και ψηφιακά περιβάλλοντα. Η καταχώριση ενός σχεδίου δεν είναι πλέον μία απλή τυπική ενέργεια, αλλά μέρος μιας ευρύτερης στρατηγικής προστασίας της αισθητικής ταυτότητας, της καινοτομίας και της εμπορικής αξίας ενός προϊόντος. Η σωστή επιλογή του αντικειμένου προστασίας, της μορφής απεικόνισης και της διαδικασίας κατάθεσης είναι πλέον ουσιώδη στοιχεία για την αποτελεσματική αξιοποίηση των δικαιωμάτων design.

Σημείωση: Το παρόν άρθρο παρέχεται αποκλειστικά για σκοπούς γενικής ενημέρωσης και δεν συνιστά νομική συμβουλή, γνωμοδότηση ή εξατομικευμένη αξιολόγηση συγκεκριμένης υπόθεσης.

ΠΗΓΕΣ

https://www.euipo.europa.eu/en/designs/design-reform-hub

Κανονισμός (ΕΕ) 2026/715 για τα σχέδια και υποδείγματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης

https://www.euipo.europa.eu/en/designs/before-applying/design-representation

https://euipo.europa.eu/tunnel-web/secure/webdav/guest/document_library/contentPdfs/law_and_practice/EUDR-legislative-changes/DLR-Summary-narrative-phases-I-and-II_en.pdf